Buiten te zien
Geen mens is een eiland viel volledig in de coronaperiode. Vanwege de verschillende lockdowns – waarbij vele instellingen en dus ook musea wekenlang gesloten waren – programmeerden we in de periode 2020-2021 veel buitenkunst.
Te zien op het Bolwerk
De Onkruidenier
Zoektocht naar de zee in IJsselstein, Installatie De Peilwachter, 2020
De Onkruidenier is een collectief van kunstenaars Jonmar van Vlijmen (1980), Ronald Boer (1981) en Rosanne van Wijk (1994). Door middel van veldonderzoek proberen ze grip te krijgen op relatie die de mens heeft met haar natuurlijke omgeving.
Met Sweet Sweat heeft De Onkruidenier heeft langdurig onderzoek gedaan naar sporen van de zee in en rondom IJsselstein. Dit als onderdeel van een groter onderzoek dat ze doen naar de zee. De polders worden nu nog drooggehouden. Maar in de toekomst stijgt de zeespiegel en zal onze omgeving er volledig anders uit gaan zien. Hoe? Dat presenteert het collectief op het Bolwerk tegenover het museum.
Te zien op en in de Oude Nicolaaskerk
Sarah van Sonsbeeck
World Flag IJsselstein, 2020
Sarah van Sonsbeeck (1976) studeerde achtereenvolgens architectuur aan de TU Delft en beeldende kunst aan de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam. Stilte, toeval en de schoonheid van mislukking zijn steeds terugkerende elementen in haar werk. In de tentoonstelling Geen mens is een eiland zijn een aantal werken van Van Sonsbeeck te zien.
World Flag IJsselstein is te zien op de toren van de Oude Nicolaaskerk. Het is gebaseerd op haar eerdere ontwerp World Flag, dat te zien is voor het Oude Stadhuis. In haar project World Flag voegt ze de kleuren van alle vlaggen in de wereld samen in één vlag. Voor World Flag IJsselstein combineerde Van Sonsbeeck de IJsselsteinse en de Nederlandse vlag. Zo symboliseert de vlag het spanningsveld tussen het nationale en het lokale en vormt het tegelijkertijd een eenheid. Van Sonsbeeck realiseerde nog een werk speciaal voor deze tentoonstelling: Square Ascension (2020) bij de Nicolaasbasiliek. In de Nicolaasbasiliek zie je ook een Anti Drone Tent (2012) van haar hand.
Broodtafel, zeventiende-eeuws
‘In de Nicolaaskerk bevindt zich een zeer bijzonder object. Het is een zogenaamde broodtafel die in de zeventiende eeuw gebruikt werd bij de bedeling van armen. Rijke families of gilden lieten een broodtafel maken waarop brood en vaak ook geld werd uitgedeeld aan arme families. Op de broodtafel staan een aantal wapens waarvan niet helemaal duidelijk is welke families ze vertegenwoordigen. Aannemelijk is dat de tafel toebehoort aan de familie Hack. Aanwijzingen hiervoor zijn gevonden in het testament uit 1610 van Henrick Cornelisz Hack en zijn zuster Cornelia Cornelis Heijnricksz Hack-dochter. Dit testament vormde de basis van de armenzorg waar bewoners van IJsselstein gedurende de zeventiende eeuw een beroep konden doen. In het testament werd ook vermeld dat er ‘vier keer per jaar zowel in de Nicolaaskerk als in de dorpskerk van Benschopbrood, boter en als er genoeg geld was ook lakens moesten worden uitgedeeld aan dertien daarvoor aangewezen arme inwoners.’ Ook werd er vermeld dat er twee tafels opgericht moesten worden waar voor iedere ‘provenier’ een tarwebrood een stuk boter en anderhalve carolusgulden moest worden neergelegd. Of het om de desbetreffende broodtafel gaat is nog niet aangetoond, maar door de omschrijvingen in het testament is het wel aannemelijk.’ (Bron: uitgave HKIJ, Bijdrage tot de geschiedenis van IJsselstein stad en land, nr. 163, juni 2019)
Te zien in het Kronenburgplantsoen
Bernadet de Prins
I want to break free, 2020
Bernadet de Prins woont in IJsselstein en noemt zich ‘mensenfotograaf’. Ze fotografeerde eerder onder andere vluchtelingen bij Calais en volgde jarenlang een vrouw met Alzheimer. Het kostte haar vijf jaar en veel doorzettingsvermogen voordat ze toestemming kreeg om Albanië’s enige vrouwengevangenis te bezoeken. ‘Vrienden vroegen me: waarom Albanië? Mij ging het om vrouwenrechten. Albanië is een patriarchaal land. Ik had gehoord dat vrouwen soms zelfs de schuld van hun man, vriend of zoon op zich namen. Vaak hadden ze geen geld voor een advocaat en kregen ze lange straffen.’ Samen met schrijver Paulien Bakker verbleef ze twee keer twee weken in de gevangenis en portretteerde tien vrouwen, waarvan er vier in deze tentoonstelling te zien zijn. Buiten wacht de vrouwen een stigma, maar binnen hebben ze elkaar.
Te zien in het Kasteelpark
In het Kasteelpark staat een opvallende container. Daarin draait de film TouchMeTell van kunstenaar Melanie Bonajo. Bonajo vertegenwoordigt Nederland op de Biënnale van Venetië in 2021.
Als je de filmcontainer betreedt zie je een installatie, waarop je plaats kunt nemen. De film TouchMeTell was eerder te zien op het Cinekid festival.
Melanie Bonajo
TouchMETell, 2019, 24:27 min
(installatie i.s.m. Théo Demans)
Digitale eco-feminist, hyper elf of heks Melanie Bonajo (1978) daagt de traditionele grenzen tussen man vrouw, natuur en technologie uit. In haar videos, performances, fotografie en installaties onderzoekt ze hoe technologische vooruitgang en ‘commodity based pleasure’ leiden tot het gevoel van vervreemding.
In het werk TouchMETell vraagt Bonajo een groep kinderen van tussen de 6 en 8 jaar oud om na te denken over intimiteit, hun lichaam en hun grenzen. Haar werk gaat over genderrollen, lichamelijke autonomie, intimiteit en het gebrek aan fysiek contact vandaag de dag. Lichamelijkheid lijkt vergeten in een wereld die steeds digitaler wordt. Wat zijn je grenzen? Hoe praat je daarover met de ander? Wat is fysieke autonomie? Wat is liefde? Al deze onderwerpen gaan over geven en ontvangen en helpen kinderen (en ons) om elkaar te vertrouwen.
Bekijk hier de trailer van TouchMETell (1:55 min)
Te zien in en bij de Sint-Nicolaasbasiliek
Sarah van Sonsbeeck
Square Ascension, 2020
Voor de Sint-Nicolaasbasiliek in IJsselstein staan vijf paaltjes die een leegte omzomen. Meestal beschermen dit soort paaltjes iets. De stoep van de weg, de wandelaars van drukker verkeer. Maar wat is hier aan de hand? Zou er een beeld gestaan hebben dat nu weg is? Zou het gereserveerd zijn voor een bijzondere auto?
De stenen gaan bijna naadloos over in de kerk. Je kunt je afvragen of de kerk niet al hier begint. Elk gebouw moet een eerste steen, een hoeksteen hebben waarop het rust. Misschien zijn de hoekstenen van deze kerk wel de mensen die erin geloven dat het gebouw een verbinding is van hier naar ergens daarboven.
Van Sonsbeeck maakte een gouden vierkant van één bij één meter. Het goud reflecteert de hemel, de zon, de wolken, het licht. Het ziet er nooit hetzelfde uit. Ga er maar eens op staan. Wat is daar boven je?
Sarah van Sonsbeeck
Anti Drone Tent, 2012
In 2012 maakte Van Sonsbeeck haar Anti Drone Tent. Het werk bestaat uit een constructie van gouden Mylar isolatiedekens die infrarood sensoren blokkeren.
Van Sonsbeeck beschrijft de Anti Drone-serie als ‘democratische instrumenten voor datastilte’. Maar ze gaan over meer dan stilte alleen. Meer nog gaat het over onzichtbaarheid, legt ze uit: ‘In 2012 maakte ik de Anti Drone Tent van een goudkleurige reddingsdeken die je onzichtbaar maakt voor de hitte scannende blik van drones. Nu heeft de actualiteit dit werk ingehaald: dagelijks zie ik foto’s van in gouden dekens gewikkelde vluchtelingen. Die wegwerpbehuizing abstraheert ze tot anonieme ‘dingen’ waar de politiek over beslist.’
De kerk, van oudsher een toevluchtsoord waar bescherming wordt geboden, schept een interessante context voor de installaties van Van Sonsbeeck. Hier gaat het werk in het bijzonder een relatie aan met de Mariakapel en het devotiebeeld van Onze Lieve Vrouw van Eiteren. Waar de dekens van Van Sonsbeeck warmte bieden, geeft Maria troost en liefde: iedereen kan bij haar terecht.
Joseph Sassoon Semah
Between Remembering and Retelling, 1989. Collectie Roel Arkesteijn
Joseph Sassoon Semah (1948) is geboren in Bagdad, Irak, waar zijn grootvader Hacham Sassoon Kadoori (1886-1971) opperrabbijn was van de Babylonische joden.
Semahs poëtische sculpturen, installaties, tekeningen en performances staan in het teken van herinnering en het begrip van tolerantie. Hoe verhoud je je tot de ander? En hoe verhouden religies zich tot elkaar? Dat zijn vragen die Semah onderzoekt. Between Remembering and Retelling symboliseert de relatie tussen godsdiensten: het Jodendom, het Christendom en de Islam.
Semah is van mening dat religie nog te vaak een onderbelicht aspect is binnen de moderne kunst. Het is dan ook geen verrassing dat het geloof een belangrijke rol speelt in het werk van de kunstenaar. Hij ziet zijn werk als een onderzoek naar verschillende geloofstradities en poogt daarbij een ‘typografie van de tolerantie’ op te stellen die de eigenheid van de ander onderstreept.
Onze Lieve Vrouw van Eiteren Hulp in Nood
In de Sint Nicolaasbasiliek bevindt zich een klein houten beeld van Maria met het Christuskind op schoot. Het beeldje dateert waarschijnlijk uit de 12e of 13e eeuw, maar mogelijk is het een kopie uit de 14e of 15e eeuw. Tussen 1310 en 1342 vonden slootgravers het beeldje in het toenmalige dorp Eiteren. De legende vertelt dat telkens als het beeldje werd meegenomen naar de Sint Nicolaaskerk, het weer op onverklaarbare wijze naar zijn vindplaats terugkeerde. De pastoor besloot vervolgens om speciaal voor het beeldje een kapel te laten bouwen in Eiteren. Rondom het beeldje werd jaarlijks een Ommedracht georganiseerd. Maria werd dan weer even naar haar oorspronkelijke vindplaats teruggebracht. Het beeldje werd het symbool van liefde en hulp voor hen in nood.
Te zien op het Gemeentehuis / Fulcotheater
Niels Post
On Spam, Comment Spam #99, 2020
Niels Post gebruikt tekst om op een ludieke en subtiele wijze de openbare ruimte te beïnvloeden. Iedereen kent wel de dwingende teksten uit zijn spaminbox die je proberen te bewegen of verleiden. Die je multimiljonair maken of je redden van de ondergang.
Post schept deze teksten uit het net van zijn spamfilter en helpt ze onze openbare ruimte in. Teksten die normaal een soort afval zijn, haalt hij uit de snelle digitale wereld en met geconcentreerd handwerk geeft hij aandacht aan iets dat normaal in de prullenbak belandt.
De teksten zaagt hij met de hand. Hij verbindt zo het analoge en ambachtelijke aan het digitale geautomatiseerde. Iets dat vanzelfsprekend lijkt, maar dat eigenlijk helemaal niet is.
Voor het werk op het Stadhuis/Fulcotheater koos Post voor een Nederlandstalige tekst uit zijn spamfilter. De teksten uit spam werken ook als gemeengoed, een soort ‘digitale openbare ruimte’. Een tekst die eigenlijk heel herkenbaar is en waarbij zich er tijdens het lezen al meteen een verhaal in je hoofd ontvouwt. Tegelijk is het ook een vreemd beeld, want wat doet zo’n alledaagse tekst op zo’n hoge plek? En wat wil die tekst van mij?
Niels Post (1972) woont en werkt in Rotterdam. Zijn werk is te zien bij LAM Lisse en Kröller-Müller. In 2006 behaalde de ludieke installatie Erasmusbrug 1 ruime aandacht in de media. Post lijmde hiervoor een brievenbus tegen de Erasmusbrug te Rotterdam. TPG post leverde vervolgens daadwerkelijk post af, op het door de kunstenaar gecreëerde adres (Erasmusbrug 1, 3072 Rotterdam). Na 9 weken werd de brievenbus weer verwijderd en waren er 122 poststukken bezorgd.
Te zien in het Molenplantsoen
Anoek Steketee
State of Being, 2017
Anoek Steketee (1974) staat bekend om haar persoonlijke en indringende werk. Ze is geïnteresseerd in de achtergrond en levens van gewone mensen die slechts een schakel vormen in een groter systeem.
In Nederland is het moeilijk om aan te tonen dat je staatloos bent, omdat er geen identiteitsbewijs voor staatlozen bestaat. Ook is er geen officiële procedure om staatloosheid vast te stellen. Veel mensen belanden hierdoor in de illegaliteit.
Naar schatting zijn er in Nederland 10.000 mensen van wie de nationaliteit niet is vast te stellen: ze hebben geen paspoort of identiteitsbewijs. Reizen, trouwen, studeren, werken of een zorgverzekering afsluiten is vrijwel onmogelijk. Steketee gaf deze officieel ‘niet-bestaande’ mensen in opdracht van het Rijksmuseum een gezicht. Na het succes van de tentoonstelling in het Rijksmuseum reist State of Being nu ook door het land als buitententoonstelling.
De Twee Zwervers
In het Molenplantsoen bevindt zich het bronzen beeld De Twee Zwervers, van beeldhouwer Jan van Luyn (1916-1995). Het refereert aan de twee zwervers Chef en Jochem die in de streekroman De Kleine Wereld van Herman de Man voorkomen. Inspiratiebron voor deze types waren Klaasje Kroon en Piet Bokketouw, die door de omgeving zwierven.
Te zien bij het Historisch Stadhuis
Sarah van Sonsbeeck
World Flag Attempt #8, 2020
In de aanloop naar Bevrijdingsdag 2020 schreven De Balie en het Amsterdams Comité 4 en 5 mei een Open Call uit voor schrijvers en kunstenaars. Uit de bijna 600 aanmeldingen werden negen kunstenaars geselecteerd die hun idee rondom het thema ‘open’ verder mochten uitwerken. Eén van die kunstenaars was Sarah van Sonsbeeck.
Sarah van Sonsbeeck (1976) studeerde achtereenvolgens architectuur aan de TU in Delft en beeldende kunst aan de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam. In haar werk treden onderwerpen als stilte, ruimte en toeval op de voorgrond. Voor de Open Call ontwierp ze een World Flag.
Tijden van crisis vragen om solidariteit en openheid. World Flag neemt de kleuren van alle vlaggen ter wereld in zich op. Ditmaal geen harde lijnen tussen de kleuren: de kleuren lopen harmonieus in elkaar over. Het project World Flag is daarmee een stevig pleidooi voor open grenzen en ruimdenkendheid.
Een speciale editie van deze vlag wapperde op de Oude Nicolaaskerk en is opgenomen in de vaste collectie van Museum IJsselstein.